Gần đây tôi nhận thấy rằng trên mạng xã hội và các ứng dụng nhắn tin ngày càng xuất hiện nhiều đề nghị với lời hứa về lợi nhuận khủng khiếp. Điều này khiến tôi nhớ đến mô hình Ponzi — một trong những trò lừa đảo cổ xưa và tinh vi nhất trong lịch sử tài chính. Thật thú vị khi biết rằng mọi người vẫn còn bị mắc bẫy những chiêu trò này, dù cơ chế đã được biết đến hàng trăm năm.

Mọi chuyện bắt đầu từ người Ý tên là Carlo Ponzi, người đã thực hiện một trong những vụ lừa đảo lớn nhất tại Boston vào những năm 1920. Ông ta thuyết phục mọi người đầu tư vào tem thư, hứa sẽ bán chúng với giá cao hơn thị trường. Thực tế, không có thật các tấm tem đó — ông ta chỉ lấy tiền của các nhà đầu tư mới và trả lợi nhuận cho các nhà đầu tư cũ. Mọi người thấy các khoản thanh toán thực tế và giới thiệu mô hình này cho bạn bè. Điều này tạo ra ảo tưởng về lợi nhuận. Từ đó, các trò lừa đảo kiểu này được gọi theo tên của ông, và mô hình Ponzi trở thành thuật ngữ chung cho tất cả các hình thức lừa đảo tương tự.

Nó hoạt động như thế nào? Ban đầu, họ thu hút các nhà đầu tư đầu tiên bằng những lời hứa về lợi nhuận cao. Sau đó, họ dùng tiền của người mới để trả cổ tức cho các thành viên cũ — tạo ra ấn tượng về một hệ thống hoạt động hiệu quả. Các thành viên bị thúc đẩy mời gọi người khác để nhận hoa hồng. Kim tự tháp này cứ lớn dần, nhưng chỉ đến một điểm nhất định. Khi số lượng nhà đầu tư mới không đủ nữa, tất cả sụp đổ. Những người cuối cùng trong chuỗi mất toàn bộ tiền. Lịch sử đã ghi nhận nhiều trường hợp như vậy — chẳng hạn như vụ lừa đảo của Bernie Madoff, người đã lừa đảo các nhà đầu tư hàng tỷ đô la.

Làm thế nào để nhận biết điều này? Dấu hiệu đầu tiên là lời hứa về lợi nhuận cao với rủi ro thấp. Nếu nghe quá tốt để là sự thật, thì có khả năng đó chính là sự thật. Dấu hiệu thứ hai là những lời giải thích mơ hồ về cách thức tạo ra lợi nhuận. Dấu hiệu thứ ba là áp lực phải đưa ra quyết định nhanh chóng và mời gọi người mới. Dấu hiệu thứ tư là khó khăn trong việc rút tiền. Nếu bạn nhận thấy nhiều dấu hiệu này cùng lúc, gần như chắc chắn đó là mô hình Ponzi hoặc điều tương tự.

Làm thế nào để tự bảo vệ mình? Điều quan trọng nhất là giáo dục. Bạn cần hiểu rõ cách hoạt động thực sự của các khoản đầu tư. Trước khi bỏ tiền vào, hãy nghiên cứu kỹ công ty, đội ngũ, sản phẩm của họ. Kiểm tra uy tín, tìm kiếm phản hồi từ các nguồn độc lập. Không bao giờ đầu tư số tiền mà bạn cảm thấy tiếc nếu mất đi. Và quan trọng nhất, đừng để bị áp lực để mời gọi bạn bè và người thân. Đây là dấu hiệu chắc chắn rằng đó không phải là đầu tư, mà là lừa đảo.

Nếu có đề nghị nào trông giống như mô hình Ponzi, tốt nhất là bạn nên rút lui ngay lập tức. Rủi ro mất tất cả không đáng với lợi nhuận mơ hồ. Hãy nhớ rằng số tiền của bạn là thành quả của công sức lao động, và chúng xứng đáng được tôn trọng cũng như cẩn trọng khi lựa chọn nơi đầu tư.