Web2 vs Web3: Hiểu tại sao sự tiến hóa tiếp theo của Internet lại quan trọng

Internet ngày nay bị kiểm soát bởi một số tập đoàn khổng lồ. Meta, Alphabet và Amazon định hình cách hàng tỷ người kết nối, chia sẻ và giao dịch trực tuyến—nhưng các khảo sát gần đây cho thấy phần lớn người dùng cảm thấy không thoải mái với điều này. Khoảng 75% người Mỹ tin rằng các công ty công nghệ lớn có quá nhiều quyền lực đối với internet, trong khi 85% nghi ngờ ít nhất một công ty lớn theo dõi hoạt động của họ. Khi các mối lo ngại về quyền riêng tư gia tăng và sự tập trung quyền lực ngày càng lớn, một tầm nhìn mới cho web đang hình thành. Web3 đại diện cho một sự chuyển đổi căn bản khỏi internet do các tập đoàn kiểm soát như hiện nay, cung cấp một phương án phi tập trung giúp trả lại quyền kiểm soát cho người dùng. Để hiểu rõ sự biến đổi này, chúng ta cần xem xét quá trình phát triển của web—từ các trang chỉ đọc đến các nền tảng tương tác—và nơi mà giai đoạn tiếp theo có thể dẫn đến.

Hành trình của Internet: Từ Chia sẻ Thông tin đến Thống trị Nền tảng

Câu chuyện về web bắt đầu vào năm 1989, khi nhà khoa học máy tính người Anh Tim Berners-Lee thiết kế phiên bản đầu tiên của internet tại CERN. Hệ thống của ông cho phép các nhà nghiên cứu dễ dàng chia sẻ thông tin qua các máy tính kết nối mạng. Trong suốt thập niên 1990, khi nhiều nhà phát triển và máy chủ tham gia vào mạng ngày càng mở rộng, web ban đầu—được gọi là Web1—đã trở nên truy cập được ngoài các phòng thí nghiệm nghiên cứu.

Web1 hoạt động như một bách khoa toàn thư số. Người dùng có thể đọc và truy xuất thông tin qua các trang tĩnh liên kết bằng siêu liên kết, nhưng trải nghiệm chủ yếu là một chiều. Không có bình luận, không chia sẻ nội dung cá nhân, không tương tác động. Nó về cơ bản là một phương tiện “chỉ đọc”, nơi mọi người tiêu thụ thông tin chứ không đóng góp.

Sự chuyển đổi bắt đầu vào giữa những năm 2000. Các nhà phát triển giới thiệu các tính năng tương tác cho phép người dùng tham gia tích cực vào các nền tảng dựa trên web. YouTube, Reddit và Amazon đã biến web thành một không gian “đọc và viết”, nơi cá nhân có thể tải lên video, bình luận, tạo blog và xây dựng hồ sơ cá nhân. Sự chuyển đổi sang Web2 đánh dấu một bước ngoặt quan trọng—đột nhiên, internet trở thành nơi tạo nội dung của người dùng và kết nối xã hội. Nhưng có một điểm mấu chốt: trong khi người dùng tạo ra nội dung, các tập đoàn công nghệ lớn sở hữu và kiểm soát tất cả, lưu trữ trên các máy chủ tập trung và khai thác dữ liệu để kiếm tiền quảng cáo. Hiện nay, Google và Facebook chiếm tới 80-90% doanh thu hàng năm từ quảng cáo nhắm mục tiêu—mô hình kinh doanh dựa trên khai thác dữ liệu người dùng và giám sát.

Cách Kiến Trúc Phi Tập Trung của Web3 Thách Thức Mô Hình Kiểm Soát của Web2

Vào cuối những năm 2000, một tầm nhìn thay thế bắt đầu hình thành. Việc ra đời của Bitcoin vào năm 2009 chứng minh rằng các mạng lưới phi tập trung có thể hoạt động mà không cần trung tâm quyền lực. Sử dụng công nghệ blockchain—một hệ thống sổ cái phân tán—Bitcoin cho thấy rằng các giao dịch có thể được ghi lại, xác minh và bảo vệ trên hàng nghìn máy tính độc lập mà không cần ngân hàng hoặc nhà xử lý thanh toán làm trung gian.

Kiến trúc ngang hàng (P2P) này đã truyền cảm hứng cho các nhà phát triển đặt ra câu hỏi mang tính cách mạng: Liệu web có thể phi tập trung không? Liệu người dùng có thể kiểm soát dữ liệu của chính họ thay vì giao phó cho các nền tảng?

Bước đột phá đến vào năm 2015 khi một nhóm do Vitalik Buterin dẫn đầu ra mắt Ethereum. Ngoài các giao dịch đơn thuần, Ethereum giới thiệu “hợp đồng thông minh”—các chương trình tự thực thi tự động thi hành các quy tắc mà không cần sự giám sát của con người hoặc trung tâm quyền lực. Các hợp đồng thông minh này trở thành nền tảng cho các “ứng dụng phi tập trung” (dApps) hoạt động trên mạng blockchain thay vì các máy chủ của tập đoàn.

Gavin Wood, người sáng lập Polkadot, đã khái quát hóa khái niệm này bằng cách đặt tên là “Web3” vào năm 2014. Tầm nhìn rõ ràng: chuyển đổi internet từ mô hình kiểm soát của các tập đoàn sang sở hữu cá nhân và phi tập trung. Trong khi Web2 nói “đọc và viết”, Web3 đề xuất “đọc, viết, sở hữu”—trao quyền sở hữu thực sự cho người dùng đối với danh tính kỹ thuật số, nội dung và dữ liệu của họ.

Web2 vs Web3: Sự Chia Rẽ Cấu Trúc và Hệ Quả

Sự khác biệt căn bản giữa web2 và web3 nằm ở kiến trúc của chúng. Web2 dựa trên các máy chủ tập trung do các tập đoàn sở hữu. Web3 dựa trên các mạng lưới máy tính phi tập trung (gọi là “nút”) chia sẻ dữ liệu và quyền quyết định.

Sự khác biệt này mang lại những hệ quả sâu sắc. Trong web2, nếu Meta quyết định thay đổi cài đặt quyền riêng tư của bạn, đóng tài khoản của bạn hoặc chỉnh sửa cách chia sẻ nội dung, bạn sẽ có ít lựa chọn hơn. Công ty là chủ sở hữu và người quyết định cuối cùng. Trong web3, không có một thực thể nào giữ quyền đó. Khi bạn sử dụng một dApp, tài sản kỹ thuật số và dữ liệu của bạn thực sự thuộc về bạn—bảo vệ bởi các chìa khóa mã hóa mà chỉ bạn kiểm soát.

Các nền tảng web3 thường sử dụng mô hình quản trị gọi là Tổ chức Tự trị Phi tập trung (DAO), nơi các cổ đông nắm giữ token gốc của mạng bỏ phiếu quyết định các vấn đề quan trọng. Điều này thay thế cách ra quyết định theo chiều dọc của các công ty công nghệ truyền thống bằng sự tham gia dân chủ. Bất kỳ ai đầu tư vào tương lai của một giao thức đều có thể có tiếng nói.

Ưu Điểm của Web2: Hiệu Quả, Tiện Dụng và Đáng Tin Cậy

Dù ngày càng bị chỉ trích, web2 vẫn có những lợi thế thực sự giải thích cho sự thống trị của nó. Kiến trúc tập trung cho phép ra quyết định nhanh chóng và mở rộng quy mô dễ dàng. Khi Meta hoặc Google muốn triển khai tính năng mới, họ chỉ cần áp dụng trên toàn bộ hạ tầng toàn cầu của mình. Không cần đạt được sự đồng thuận từ hàng nghìn thành viên mạng—chỉ cần phê duyệt của ban lãnh đạo.

Các nền tảng web2 cũng chú trọng đến trải nghiệm người dùng. Các công ty đầu tư mạnh vào giao diện trực quan, có nút bấm rõ ràng, chức năng tìm kiếm và quy trình đăng nhập đơn giản. Kết quả là một internet dễ điều hướng, ngay cả với người không rành công nghệ. Amazon, Google và Facebook thành công một phần vì ai cũng có thể dùng mà không cần hiểu các hệ thống phức tạp phía sau.

Thêm vào đó, các máy chủ tập trung của web2 xử lý giao dịch cực kỳ nhanh. Khi ảnh Instagram của bạn tải lên ngay lập tức hoặc kết quả tìm kiếm của Google xuất hiện trong mili giây, bạn đang trải nghiệm hiệu quả của kiến trúc tập trung. Và khi có tranh chấp—nếu giao dịch thất bại hoặc dữ liệu bị hỏng—cũng có một cơ quan rõ ràng để liên hệ. Máy chủ của công ty chính là nguồn duy nhất của sự thật.

Chi Phí của Web2: Giám Sát, Mỏng Manh và Mất Quyền Sở Hữu

Nhưng sự tiện lợi này đi kèm với một cái giá đắt. Các công ty web2 kiểm soát hơn 50% lưu lượng internet và vận hành các trang web được truy cập nhiều nhất thế giới. Sự tập trung này có nghĩa dữ liệu cá nhân của bạn chảy qua tay một số ít các nhà kiểm soát tập đoàn, mỗi người đều có lợi ích tài chính trong việc khai thác, phân tích và kiếm tiền từ dữ liệu đó.

Một điểm yếu chí tử của hệ thống tập trung là sự cố. Khi dịch vụ đám mây AWS của Amazon gặp sự cố vào năm 2020 và 2021, toàn bộ các nền tảng như The Washington Post, Coinbase, Disney+ đều bị ngưng hoạt động. Rủi ro này không phải là giả thuyết—nó là vấn đề thực tế thường xuyên xảy ra đối với các dịch vụ phụ thuộc.

Quan trọng nhất, dù người dùng tạo và tải lên nội dung trên các nền tảng web2, họ không có quyền sở hữu thực sự. Bạn không thể chuyển theo dõi Instagram của mình sang nền tảng khác. Bạn không thể chuyển người đăng ký YouTube sang đối thủ. Nền tảng quyết định bạn có thể nói gì, ai có thể xem và liệu bạn có còn tồn tại trong hệ sinh thái của họ hay không. Các thỏa thuận chia sẻ doanh thu, trong đó nền tảng trích phần trăm từ thu nhập của nhà sáng tạo, càng làm giảm quyền sở hữu kinh tế thực sự của bạn.

Lời Hứa của Web3: Quyền Riêng Tư, Độ Bền và Quyền Sở Hữu Thực Sự

Web3 hoàn toàn đảo ngược mô hình này. Bằng cách hoạt động trên các blockchain phi tập trung, các dApps loại bỏ các máy chủ trung tâm dễ bị tấn công. Nếu hàng nghìn nút mạng hoạt động và một nút gặp sự cố, hệ thống vẫn tiếp tục hoạt động không gián đoạn. Không có điểm yếu duy nhất. Ethereum hoặc Solana có thể hoạt động ngay cả khi phần lớn các nút gặp vấn đề, miễn là còn đủ người tham gia hoạt động.

Quyền riêng tư được cải thiện rõ rệt. Bạn truy cập các dApp web3 bằng ví tiền mã hóa—một chìa khóa số mà bạn kiểm soát. Không nền tảng nào yêu cầu thông tin cá nhân của bạn. Không có cơ sở dữ liệu trung tâm về thói quen, sở thích hay lịch sử của bạn để khai thác hoặc rò rỉ. Các giao dịch mặc định là bánẩn danh, mặc dù các ghi chép blockchain vẫn minh bạch và có thể kiểm tra.

Quyền sở hữu trở nên thực sự. Các hợp đồng thông minh đảm bảo rằng các tài sản kỹ thuật số bạn tạo ra—dù là token, NFT hay dữ liệu—vẫn nằm dưới quyền kiểm soát của bạn qua khóa mã hóa. Bạn có thể chuyển chúng giữa các nền tảng, kiếm tiền từ chúng độc lập hoặc mang đi bất cứ đâu. Các token quản trị cho phép bạn tham gia vào các quyết định ảnh hưởng đến nền tảng bạn sử dụng thay vì chỉ là người tiêu dùng thụ động.

Thách Thức của Web3: Phức Tạp, Chi Phí và Giới Hạn Mở Rộng

Tuy nhiên, web3 mang lại những khó khăn thực sự. Hầu hết các ứng dụng web2 đều miễn phí. Người dùng web3 phải trả “phí gas” cho mỗi giao dịch trên blockchain—phí này cộng dồn nhanh chóng. Trong khi một số blockchain như Solana hoặc các giải pháp layer-2 như Polygon đã giảm chi phí xuống còn vài xu mỗi giao dịch, việc học cách sử dụng vẫn còn nhiều rào cản.

Sử dụng web3 đòi hỏi hiểu biết về ví tiền mã hóa, quản lý chìa khóa riêng, điều hướng các giao diện lạ lẫm và học các khái niệm mới. Ví MetaMask không đơn giản như nhấn “Đăng ký bằng Google”. Các rào cản này khiến những người dùng bình thường, không quen với công nghệ, dễ bị loại khỏi hệ sinh thái phi tập trung này.

Việc quản trị dân chủ qua DAO, dù về lý thuyết là ưu việt, lại gây ra các trì hoãn thực tế. Thay đổi một giao thức đòi hỏi bỏ phiếu của cộng đồng, mất thời gian. Mở rộng hoạt động, sửa lỗi hoặc thay đổi chiến lược diễn ra theo tốc độ đồng thuận chứ không phải quyết định của ban lãnh đạo. Trong các thị trường công nghệ cạnh tranh, sự chậm trễ này có thể gây chết người.

Bắt Đầu Với Web3: Các Bước Thực Tế Vượt Qua Cơn Sốt

Dù gặp nhiều khó khăn, web3 đã hoạt động thực sự. Bất kỳ ai tò mò đều có thể bắt đầu thử nghiệm các dApps ngay hôm nay. Bước đầu tiên là cài đặt một ví tiền mã hóa phù hợp. Với các dApps dựa trên Ethereum, MetaMask hoặc Coinbase Wallet là lựa chọn tốt. Với hệ sinh thái của Solana, thử Phantom.

Sau khi thiết lập ví, bạn có thể truy cập bất kỳ dApp nào, nhấn “Kết nối ví” và ngay lập tức sử dụng dịch vụ—không cần đăng ký email, không cần quên mật khẩu. Các nền tảng như dAppRadar và DeFiLlama tổng hợp hàng nghìn dApps hoạt động trên các blockchain khác nhau, phân loại theo lĩnh vực: game, thị trường NFT, tài chính phi tập trung (DeFi), mạng xã hội và nhiều hơn nữa.

Bắt đầu từ quy mô nhỏ là hợp lý. Web3 còn nhiều thử nghiệm; các giao thức có thể thất bại, lỗi xảy ra. Chỉ đầu tư hoặc tham gia với số tiền bạn có thể chấp nhận mất để học hỏi về hệ sinh thái này.

Tại Sao Hiểu Biết Về Web2 và Web3 Quan Trọng Cho Tương Lai Kỹ Thuật Số Của Bạn

Internet chưa đi đến một hình thái cuối cùng. Mâu thuẫn giữa web2 và web3 có thể sẽ còn kéo dài, với các dịch vụ chọn lựa các phương án phù hợp dựa trên nhu cầu của họ. Một số dịch vụ sẽ hưởng lợi từ hiệu quả của trung tâm; số khác sẽ tận dụng độ bền của phi tập trung.

Điều quan trọng là tham gia một cách có ý thức. Khi web phát triển, việc hiểu rõ sự khác biệt về kiến trúc giữa web2 và web3—những đánh đổi giữa tiện lợi và kiểm soát, tốc độ và quyền sở hữu, giám sát và quyền riêng tư—giúp bạn đưa ra các quyết định có ý thức về các nền tảng và dịch vụ phù hợp với giá trị của mình. Web3 không nhất thiết vượt trội hơn; nó đơn giản là khác biệt, giải quyết một số vấn đề của web2 trong khi tạo ra những thách thức mới.

Cuộc cách mạng phi tập trung đang diễn ra, nhưng không phải là thay thế internet cũ ngay lập tức. Thay vào đó, chúng ta đang chứng kiến sự mở rộng dần dần của các lựa chọn, mang lại cho người dùng—lần đầu tiên sau nhiều thập kỷ—những phương án thực sự để thoát khỏi sự kiểm soát của các tập đoàn.