Hiểu về Thị trường Gấu: Chúng là gì và cách để điều hướng chúng

Thị trường tài chính hoạt động theo các chu kỳ, và một trong những giai đoạn khó khăn nhất đối với nhà giao dịch và nhà đầu tư là khi giá liên tục giảm trong thời gian dài—thường gọi là thị trường giảm giá (bear market). Khác với những đợt giảm giá tạm thời xảy ra định kỳ, thị trường giảm giá thể hiện những biến động sâu hơn trong động thái của thị trường, thường kéo dài hàng tháng hoặc thậm chí hàng năm, và thường đi kèm với các khó khăn kinh tế rộng lớn hơn.

Định nghĩa thị trường giảm giá: Hơn cả những giảm giá đơn thuần

Thị trường giảm giá là một xu hướng giảm kéo dài, đặc trưng bởi giá trị tài sản giảm, sự tham gia của thị trường giảm sút và tâm lý bi quan lan rộng trong cộng đồng nhà đầu tư. Thuật ngữ này đã tồn tại từ nhiều thế kỷ, lấy cảm hứng từ hình ảnh con gấu vồ xuống bằng móng vuốt của nó, tượng trưng cho xu hướng giảm của giá thị trường—ngược lại với thị trường tăng giá (bull market), nơi con bò đẩy móng lên trên.

Điểm khác biệt giữa thị trường giảm giá và các biến động thị trường bình thường là tính bền vững của nó và các yếu tố cơ bản kinh tế đằng sau. Những giai đoạn này thường phản ánh các vấn đề sâu xa hơn: suy thoái kinh tế, tỷ lệ thất nghiệp cao, lợi nhuận doanh nghiệp giảm hoặc bất ổn chính trị toàn cầu khiến nhu cầu đối với các tài sản rủi ro giảm sút. Ví dụ, Bitcoin đã trải qua nhiều đợt giảm mạnh trong lịch sử, có thời điểm giảm hơn 80%, trong khi các altcoin đôi khi giảm hơn 90% so với đỉnh.

Tâm lý đằng sau các đợt bán tháo nhanh trên thị trường

Một quan sát quan trọng trong cộng đồng thị trường là giá thường tăng chậm rãi và có tính toán, trong khi giảm giá thường xảy ra nhanh chóng và dữ dội. Sự bất đối xứng này phản ánh tâm lý con người và cơ chế thị trường. Khi giá bắt đầu giảm, sự hoảng loạn bán hàng do sợ mất lãi lan truyền—nhà giao dịch đổ xô thoát khỏi vị thế để giảm thiểu thua lỗ hoặc để khóa lợi nhuận từ các đợt tăng trước đó.

Sự tháo chạy hoảng loạn này tạo ra một vòng lặp tự củng cố: các nhà bán tháo ban đầu đẩy nhanh việc thoát khỏi vị thế, điều này thu hút thêm các nhà bán khác, những người lại thu hút thêm nữa. Hiệu ứng domino này tăng tốc rõ rệt trong các thị trường có đòn bẩy, nơi các cuộc gọi ký quỹ (margin call) kích hoạt thanh lý tự động. Các đợt thanh lý theo chuỗi này có thể làm tăng áp lực giảm giá theo cấp số nhân, cuối cùng dẫn đến sự tuyệt vọng—điểm mà các nhà bán đã cạn kiệt lực và thị trường có thể ổn định trở lại.

Các yếu tố chính thúc đẩy hình thành thị trường giảm giá

Thị trường giảm giá hiếm khi xuất hiện mà không có các yếu tố kích hoạt rõ ràng. Một số yếu tố phổ biến có thể bắt đầu hoặc làm trầm trọng thêm các đợt suy thoái:

Suy thoái kinh tế là yếu tố cơ bản nhất. Khi tăng trưởng GDP chậm lại hoặc xảy ra suy thoái, lợi nhuận của các doanh nghiệp giảm, khiến các nhà đầu tư giảm sở hữu cổ phiếu và tiền điện tử.

Khủng hoảng địa chính trị—chiến tranh, tranh chấp thương mại hoặc đổ vỡ ngoại giao—tiêm vào thị trường sự bất ổn, đẩy các nhà đầu tư tìm đến các nơi an toàn như trái phiếu chính phủ hoặc tiền mặt.

Sự sụp đổ của bong bóng tài sản xảy ra khi định giá bị tách rời khỏi giá trị thực. Ví dụ điển hình là bong bóng Dot-Com năm 2000, khi cổ phiếu công nghệ giảm mạnh sau khi khoảng cách giữa kỳ vọng và thực tế trở nên không thể duy trì.

Chuyển biến chính sách tiền tệ, đặc biệt là việc tăng lãi suất, làm tăng chi phí vay mượn và giảm sức hấp dẫn của các khoản đầu tư đầu cơ. Thị trường giảm giá năm 2022 phần nào bị thúc đẩy bởi việc tăng lãi suất của các ngân hàng trung ương nhằm chống lạm phát.

Các cú sốc hệ thống—dịch bệnh như COVID-19 năm 2020, khủng hoảng tài chính 2008 hoặc các gián đoạn bất ngờ khác—có thể kích hoạt việc định giá lại nhanh chóng khi sự bất ổn tràn lan trên thị trường.

Những yếu tố này thường tương tác cùng lúc. Ví dụ, cuộc khủng hoảng tài chính 2008 là sự kết hợp của bong bóng nhà đất, các khoản cho vay thiếu thận trọng và suy thoái kinh tế toàn cầu tạo thành một cơn bão hoàn hảo.

Các thị trường giảm giá trong lịch sử: Hành trình của Bitcoin qua các đợt suy thoái

Dù Bitcoin có xu hướng tăng dài hạn ấn tượng kể từ khi ra đời—được xem là một trong những tài sản có hiệu suất tốt nhất trong lịch sử tài chính—tiền điện tử này vẫn trải qua nhiều đợt giảm mạnh.

Thị trường giảm giá 2018-2019 khiến Bitcoin giảm hơn 84% so với đỉnh gần 20.000 USD vào tháng 12 năm 2017, mất khoảng 14 tháng để phục hồi.

Năm 2020, Bitcoin giảm mạnh 70% trong quý 1 do hoảng loạn liên quan đến đại dịch, xuống dưới 5.000 USD trước khi phục hồi. Đây là lần cuối cùng tiền điện tử này giao dịch ở mức thấp như vậy.

Chu kỳ 2021-2022 cho thấy độ biến động lớn của thị trường crypto. Sau khi tăng từ mức thấp của năm 2020 lên đỉnh cao gần 69.000 USD vào năm 2021—tăng hơn 1.670%—Bitcoin sau đó giảm hơn 77% xuống dưới 15.600 USD vào tháng 11 năm 2022. Tính đến tháng 2 năm 2026, Bitcoin giao dịch quanh mức 67.080 USD, sau khi đạt các đỉnh mới gần 126.080 USD, thể hiện sự phục hồi và khám phá giá vượt ra ngoài các đỉnh cũ.

Các chiến lược ứng phó: Quản lý danh mục trong thời kỳ suy thoái

Việc điều hướng thành công qua thị trường giảm giá đòi hỏi kỷ luật, lập kế hoạch và đánh giá trung thực về khả năng chịu rủi ro cũng như khung thời gian đầu tư của bạn. Một số phương pháp phổ biến gồm:

Giảm thiểu rủi ro bằng cách thanh lý

Chiến lược đơn giản nhất là giảm tiếp xúc bằng cách chuyển đổi tài sản thành tiền mặt hoặc stablecoin. Nếu bạn cảm thấy không thoải mái khi chứng kiến giá giảm, điều này thường cho thấy quy mô vị thế của bạn vượt quá khả năng chịu đựng thực sự. Thu hẹp quy mô đầu tư giúp phù hợp với khả năng rủi ro của bạn.

Chiến lược giữ lâu dài (HODL)

Phân tích lịch sử cho thấy các thị trường lớn như S&P 500 và Bitcoin cuối cùng đều phục hồi sau tất cả các thị trường giảm giá trước đó. Nếu khung thời gian đầu tư của bạn kéo dài nhiều năm hoặc thậm chí hàng thập kỷ, các đợt giảm giá trong thời kỳ suy thoái có thể chỉ là những gián đoạn tạm thời chứ không phải tín hiệu để thoát khỏi thị trường. Niềm tin dài hạn có thể giúp bạn chống chọi với biến động ngắn hạn.

Phân bổ đều theo giá trung bình (DCA)

Nhiều nhà đầu tư có kinh nghiệm xem các thị trường giảm giá như cơ hội để tích lũy tài sản một cách có hệ thống. DCA là đầu tư một khoản cố định tại các khoảng thời gian đều đặn bất kể biến động giá. Trong thời kỳ suy thoái, chiến lược này buộc bạn phải mua nhiều hơn khi giá thấp, giảm trung bình giá mua theo thời gian. Ví dụ, nếu ban đầu mua một Bitcoin với giá 100.000 USD và sau đó giá giảm xuống còn 80.000 USD, lần mua thứ hai sẽ giúp giảm trung bình giá xuống còn 90.000 USD.

Đặt cược theo hướng: Bán khống và phòng hộ

Các nhà giao dịch tinh vi thường cố gắng kiếm lợi từ giảm giá bằng cách bán khống. Bằng cách đặt cược ngược lại với giá tài sản, họ có thể tạo ra lợi nhuận trong các đợt giảm giá thông qua giao dịch trong ngày hoặc giao dịch swing phù hợp với xu hướng chung.

Bán khống còn hoạt động như một cơ chế phòng hộ. Nếu bạn giữ Bitcoin trong ví spot nhưng lo ngại về khả năng giảm giá ngắn hạn, bạn có thể mở vị thế bán khống tương đương trên sàn có hỗ trợ ký quỹ, qua đó trung hòa rủi ro ròng trong khi vẫn giữ các khoản đầu tư dài hạn.

Giao dịch theo xu hướng ngược (Chiến lược rủi ro cao)

Một số nhà giao dịch cố gắng kiếm lợi từ các đợt bật tăng tạm thời trong thị trường giảm giá—gọi là “bình phục thị trường giảm giá” hoặc “bật chết mèo”. Các chiến lược này thường bắt đầu bằng việc mở vị thế mua trong các đợt tăng tạm thời. Tuy nhiên, cách này mang rủi ro cao: độ biến động trong các đợt bật tăng thu hút nhiều nhà tham gia, và xu hướng giảm thường tiếp tục sau đó. Nguy cơ bị mắc kẹt trong vị thế mua lỗ trong khi xu hướng giảm chung vẫn tiếp diễn khiến chiến lược này phù hợp chỉ với các nhà giao dịch cao cấp có khả năng quản lý rủi ro tốt.

Thị trường tăng giá (bull) so với giảm giá (bear): Hiểu rõ chu kỳ thị trường

Sự khác biệt giữa thị trường tăng giá và giảm giá khá rõ ràng: thị trường tăng giá có giá tăng, còn thị trường giảm giá có giá giảm. Tuy nhiên, còn có một sự khác biệt tinh tế trong các mô hình hành vi của thị trường.

Thị trường giảm giá thường kéo dài các giai đoạn tích lũy, nơi giá đi ngang với ít biến động và hoạt động giao dịch giảm sút. Hành vi này phản ánh thực tế rằng các đợt giảm giá kéo dài ít hấp dẫn đối với phần lớn các nhà tham gia thị trường. Thị trường tăng giá cũng có các giai đoạn tích lũy, nhưng chúng ít phổ biến hơn và thường ngắn hơn.

Tính chu kỳ này—thị trường giảm giá xen kẽ với thị trường tăng giá—là đặc điểm cơ bản của các thị trường trên mọi khung thời gian. Hiểu rằng các đợt suy thoái chỉ là các giai đoạn tạm thời chứ không phải điều kiện vĩnh viễn giúp duy trì tâm lý ổn định trong những thời điểm khó khăn.

Điều hướng qua thị trường giảm giá: Bài học và những điều cần ghi nhớ

Thị trường giảm giá, dù đầy thử thách, vẫn là thành phần bình thường của quá trình phát triển của thị trường. Chúng thường xuất hiện do các yếu tố kinh tế, địa chính trị hoặc tâm lý làm giảm niềm tin và nhu cầu đối với các tài sản đầu cơ. Tuy nhiên, bằng chứng lịch sử luôn cho thấy các thị trường đa dạng đều có khả năng phục hồi và cuối cùng đạt các mức cao mới.

Quản lý thành công các giai đoạn thị trường giảm giá đòi hỏi sự kết hợp giữa tự đánh giá khả năng chịu rủi ro thực tế và thực thi kỷ luật các chiến lược đã định sẵn. Một số nhà đầu tư ưu tiên bảo vệ vốn bằng cách giữ stablecoin, trái phiếu hoặc tiền mặt. Những người khác vẫn giữ niềm tin dài hạn, tin rằng các đợt suy thoái chỉ là cơ hội mua vào. Phương pháp phân bổ đều theo giá trung bình (DCA) thu hút nhiều nhà đầu tư dài hạn muốn tận dụng các mức giá thấp.

Các phương pháp phức tạp hơn—bán khống, phòng hộ hoặc giao dịch theo xu hướng ngược—cung cấp các con đường khác nhưng đòi hỏi kiến thức chuyên sâu và kỷ luật quản lý rủi ro. Dù chọn phương pháp nào, các yếu tố then chốt vẫn là: đánh giá trung thực khả năng chịu rủi ro, cam kết với chiến lược của mình và nhận thức rằng thị trường giảm giá, dù tạm thời, cuối cùng cũng là các giai đoạn có thể vượt qua trong các chu kỳ dài hạn của thị trường.

Thị trường tiền điện tử và tài chính truyền thống đã chứng minh khả năng phục hồi sau các đợt suy thoái lớn. Với kế hoạch phù hợp và kỷ luật trong thực thi, nhà đầu tư có thể bảo vệ vốn của mình và thậm chí nâng cao vị thế trong những giai đoạn đầy thử thách này.