Hiểu về Giao dịch Mang: Khi vay mượn rẻ biến thành hỗn loạn thị trường

Giao dịch carry (carry trade) về cơ bản là một chiến lược tài chính trong đó nhà đầu tư vay tiền từ một thị trường có lãi suất thấp và sử dụng số vốn đó để đầu tư vào thị trường khác có lợi suất cao hơn. Khoảng cách giữa các lãi suất này chính là cơ hội sinh lợi. Mặc dù khái niệm có vẻ đơn giản, chiến lược này đã đóng vai trò trung tâm trong một số biến động thị trường dữ dội nhất—từ cuộc khủng hoảng tài chính 2008 đến những biến động gần đây do chính sách tiền tệ của Nhật Bản thay đổi vào năm 2024.

Cẩm nang cơ bản của giao dịch carry

Dưới đây là cách một giao dịch carry điển hình diễn ra trong thực tế. Nhà đầu tư xác định một đồng tiền có lãi suất gần bằng 0 hoặc rất thấp—Yên Nhật đã là ví dụ điển hình trong nhiều thập kỷ. Sau đó, nhà đầu tư vay một lượng lớn yên với chi phí tối thiểu, đổi sang một đồng tiền có lợi suất cao hơn như đô la Mỹ, và đầu tư số đô la đó vào các tài sản như trái phiếu chính phủ hoặc cổ phiếu. Nếu lãi suất ổn định và tỷ giá hối đoái hợp tác, nhà đầu tư sẽ thu lợi từ chênh lệch này. Ví dụ, vay yên ở mức 0% và đầu tư vào các công cụ sinh lợi 5,5% nghĩa là họ thu được toàn bộ chênh lệch làm lợi nhuận, trước khi trừ các chi phí giao dịch.

Các phép tính có vẻ hấp dẫn trên giấy tờ. Tuy nhiên, đây là nơi nhiều nhà giao dịch carry sử dụng đòn bẩy tài chính—vay nhiều hơn số vốn họ thực sự có. Đòn bẩy hoạt động như một bộ khuếch đại lợi nhuận trong điều kiện thị trường thuận lợi. Nếu bạn sử dụng đòn bẩy gấp 10 lần, lợi nhuận 5% trở thành 50%. Nhưng khi thị trường đảo chiều, đòn bẩy đó biến một khoản lỗ nhỏ thành thảm họa.

Tại sao các nhà đầu tư lớn yêu thích chiến lược này

Các quỹ phòng hộ và nhà đầu tư tổ chức bị thu hút bởi giao dịch carry vì chúng tạo ra lợi nhuận ổn định mà không cần tài sản cơ sở phải tăng giá. Điều này hấp dẫn các nhà tham gia thị trường tìm kiếm lợi nhuận đều đặn, đặc biệt trong các môi trường thị trường bình lặng, tăng giá, nơi mà khẩu vị rủi ro cao và biến động tiền tệ vẫn ở mức thấp.

Sức hút còn tăng lên khi sử dụng đòn bẩy. Bằng cách vay tiền với lãi suất 0% và đầu tư với lợi suất 5%, một tổ chức có thể vay 100 triệu đô la chỉ với 10 triệu đô la vốn tự có, và có thể kiếm được 5 triệu đô la mỗi năm trên khoản đầu tư 10 triệu đô la—tương đương lợi nhuận 50%. Đòn bẩy này chính là yếu tố khiến các giao dịch carry trở nên hấp dẫn đối với các nhà đầu tư tinh vi có hạ tầng quản lý rủi ro, nhưng cũng chính là nguyên nhân khiến chúng rất nguy hiểm khi điều kiện thị trường thay đổi.

Ví dụ điển hình: Giao dịch yen-đô la và hơn thế nữa

Giao dịch carry yen-đô la là ví dụ nổi tiếng nhất về chiến lược này. Trong nhiều thập kỷ, chính sách tiền tệ của Nhật Bản duy trì lãi suất cực thấp, khiến yên trở thành đồng tiền vay lý tưởng. Các nhà đầu tư toàn cầu vay yên với giá rẻ và đầu tư số tiền đó vào các tài sản denominated bằng đô la Mỹ, tận dụng chênh lệch lãi suất. Giao dịch này cực kỳ sinh lợi miễn là yên duy trì ổn định hoặc yếu đi so với đô la.

Chiến lược này còn mở rộng ra các thị trường mới nổi, nơi lãi suất thường cao hơn đáng kể. Các nhà đầu tư vay trong các đồng tiền có lãi suất thấp và đầu tư vào các tài sản có lợi suất cao hơn của các thị trường mới nổi. Tiềm năng lợi nhuận hấp dẫn, nhưng các vị thế này dễ bị tổn thương trước các biến động đột ngột của tâm lý toàn cầu hoặc điều kiện tín dụng.

Khi giao dịch carry bùng nổ: Những nguy cơ thực sự

Rủi ro chính là biến động tỷ giá. Nếu bạn vay yên và đầu tư vào đô la, nhưng yên đột nhiên mạnh lên so với đô la, giá trị khoản nắm giữ đô la của bạn sẽ giảm khi quy đổi lại để trả khoản vay yên. Một mức tăng 10% của yên có thể xóa sạch lợi nhuận lãi suất tích lũy trong nhiều năm chỉ trong vài tuần.

Thay đổi lãi suất cũng là mối đe dọa lớn. Nếu Ngân hàng Nhật Bản tăng lãi suất vay yên, chi phí vay của bạn sẽ tăng lên, làm giảm lợi nhuận. Ngược lại, nếu lãi suất giảm trong đồng tiền bạn đã đầu tư, lợi nhuận của bạn cũng giảm theo. Những rủi ro này đã thể hiện rõ ràng trong năm 2008 khi các nhà giao dịch carry chịu thiệt hại lớn do thị trường tín dụng đóng băng và các đồng tiền biến động mạnh.

Đòn bẩy làm tăng cả lợi nhuận và tổn thất. Một nhà giao dịch với vị thế đòn bẩy 10 lần, kỳ vọng lợi nhuận 5%, có thể đạt lợi nhuận 50% trong kịch bản thuận lợi—nhưng cũng có thể mất 50% nếu thị trường di chuyển chỉ 5% theo hướng xấu. Khi vị thế không đúng hướng, đòn bẩy biến các chiến lược sinh lợi thành thảm họa.

Rối loạn thị trường: Cảnh báo năm 2024

Các điều kiện thị trường quyết định rất lớn đến hiệu quả của giao dịch carry. Trong các giai đoạn ít biến động và có khẩu vị rủi ro cao, các giao dịch này phát triển mạnh. Khi thị trường xuất hiện bất ổn hoặc sợ hãi, carry trade trở nên cực kỳ nguy hiểm rất nhanh.

Ví dụ điển hình là việc Ngân hàng Nhật Bản bất ngờ tăng lãi suất giữa năm 2024. Khi yên tăng mạnh do chính sách tiền tệ thắt chặt, các nhà đầu tư nắm giữ khoản nợ lớn bằng yên cần phải nhanh chóng đóng vị thế. Điều này dẫn đến làn sóng bán tháo tài sản toàn cầu—đặc biệt là các khoản đầu tư rủi ro cao, lợi suất cao—để thu về yên và trả nợ. Quá trình giảm đòn bẩy này không chỉ gây rối loạn trên thị trường tiền tệ mà còn tạo ra một đợt bán tháo toàn cầu các tài sản rủi ro hơn khi các vị thế đòn bẩy bị buộc phải tháo gỡ cùng lúc. Sự kiện này cho thấy mức độ liên kết chặt chẽ của các thị trường tài chính hiện đại, và cách một quyết định chính sách của một ngân hàng trung ương có thể gây ra sóng chấn động trên nhiều loại tài sản khác nhau.

Kết luận: Rủi ro mang theo vào danh mục đầu tư của bạn

Giao dịch carry mang lại con đường hợp pháp để tận dụng chênh lệch lãi suất giữa các đồng tiền và tài sản. Tuy nhiên, chúng đòi hỏi phải trả giá đắt: độ phức tạp, rủi ro đòn bẩy và khả năng bị ảnh hưởng mạnh bởi các biến động thị trường đột ngột. Khủng hoảng tài chính 2008 và các sự kiện năm 2024 là những lời nhắc nhở liên tục rằng giao dịch carry có thể chuyển từ nguồn thu nhập ổn định thành nguồn gây thiệt hại tàn khốc.

Thành công với giao dịch carry đòi hỏi hiểu biết sâu sắc về chính sách tiền tệ toàn cầu, động thái của tỷ giá và quản lý đòn bẩy. Chính sự phức tạp này khiến các chiến lược này chủ yếu thuộc về các nhà đầu tư tổ chức có kinh nghiệm và quỹ phòng hộ có hạ tầng quản lý rủi ro phù hợp. Đối với phần lớn các nhà tham gia thị trường, rủi ro trong giao dịch carry—đặc biệt khi đòn bẩy tham gia—là quá lớn so với lợi ích từ chênh lệch lãi suất.