Sự trỗi dậy của CBDC: Định hình lại bức tranh tài chính toàn cầu

Tiền tệ kỹ thuật số của Ngân hàng Trung ương đại diện cho một trong những phát triển quan trọng nhất trong tài chính hiện đại, báo hiệu một sự chuyển đổi căn bản trong cách các chính phủ và tổ chức tài chính hình dung về tương lai của tiền tệ. Khi các CBDC tiếp tục thu hút sự chú ý trên toàn thế giới, sự xuất hiện của chúng phản ánh cả tiến bộ công nghệ lẫn phản ứng chiến lược đối với thực tế kinh tế thay đổi.

Hiểu rõ về Tiền tệ Kỹ thuật số của Ngân hàng Trung ương ở cốt lõi

Ở nền tảng, Tiền tệ Kỹ thuật số của Ngân hàng Trung ương là phiên bản số hóa của tiền pháp định của một quốc gia, do chính ngân hàng trung ương phát hành và kiểm soát trực tiếp thay vì qua các trung gian ngân hàng truyền thống. Khác với tiền mặt vật lý, CBDC tồn tại hoàn toàn dưới dạng kỹ thuật số, nhưng vẫn giữ nguyên trạng thái pháp lý và được chính phủ bảo chứng. Sự khác biệt này quan trọng vì nó cho phép các ngân hàng trung ương duy trì ổn định tiền tệ trong khi tận dụng hạ tầng kỹ thuật số.

Công nghệ hỗ trợ CBDC khác nhau tùy theo quốc gia. Trong khi một số quốc gia sử dụng công nghệ blockchain, những quốc gia khác lại dùng hệ thống sổ cái phân tán hoạt động dựa trên các nguyên lý tương tự nhưng có các đặc điểm kiến trúc khác nhau. Sự linh hoạt này cho phép mỗi quốc gia điều chỉnh việc triển khai CBDC phù hợp với hạ tầng tài chính và yêu cầu pháp lý riêng của mình.

Tại sao Ngân hàng Trung ương lại chấp nhận Tiền tệ Kỹ thuật số

Áp lực thúc đẩy CBDC xuất phát từ nhiều yếu tố hội tụ. Thứ nhất, chi phí vận hành để sản xuất, lưu trữ và phân phối tiền mặt vật lý là một khoản chi tiêu lớn liên tục đối với ngân hàng trung ương. Thứ hai, tiền tệ kỹ thuật số cho phép thanh toán giao dịch trong thời gian thực, giảm đáng kể thời gian chuyển tiền giữa các tài khoản. Thứ ba, CBDC cung cấp cho ngân hàng trung ương các công cụ chi tiết hơn để thực thi chính sách tiền tệ, cho phép điều chỉnh cung tiền và lãi suất với độ chính xác cao hơn bao giờ hết.

CBDC Khác Biệt Với Các Hệ Thống Thanh Toán Kỹ Thuật Số Khác

Hệ sinh thái tài chính hiện nay bao gồm nhiều loại tiền kỹ thuật số, mỗi loại có đặc điểm riêng biệt. Hiểu rõ những khác biệt này là điều cần thiết để đánh giá vai trò của chúng trong tương lai tài chính.

So sánh CBDC với Tiền điện tử: Phân quyền là đặc điểm phân biệt

Sự phân chia cơ bản giữa CBDC và tiền điện tử nằm ở kiến trúc kiểm soát. Các loại tiền điện tử như Bitcoin và Ethereum hoạt động trên mạng lưới phi tập trung, không có một thực thể nào kiểm soát toàn bộ hệ thống. Người tham gia xác nhận giao dịch qua các cơ chế đồng thuận, và nguồn cung coin theo các quy tắc thuật toán đã định sẵn. Sự phi tập trung này tạo ra khả năng chống kiểm duyệt và kiểm soát của nhà nước—những đặc điểm thu hút các nhà ủng hộ tiền điện tử từ đầu.

CBDC thể hiện mô hình kiến trúc ngược lại. Ngân hàng trung ương duy trì quyền kiểm soát hoàn toàn việc phát hành, quản lý cung tiền và xác nhận giao dịch. Sự tập trung này giúp thực thi chính sách tiền tệ nhất quán nhưng loại bỏ tính tự chủ mà những người đam mê tài chính phi tập trung đánh giá cao. Thú vị là, CBDC có thể tích hợp các tính năng riêng tư chọn lọc trong khi vẫn duy trì khả năng kiểm tra—một sự cân bằng giữa ẩn danh hoàn toàn và minh bạch tuyệt đối.

Ổn định: Ưu điểm quan trọng cho giao dịch hàng ngày

Giá trị của CBDC thể hiện rõ khi so sánh về độ ổn định giá. Vì CBDC gắn với tiền pháp định của quốc gia, giá trị của chúng luôn được giữ vững và dự đoán được. Sự ổn định này khiến chúng phù hợp cho các giao dịch hàng ngày—mua sắm, trả tiền thuê nhà hoặc thanh toán hợp đồng có giá trị rõ ràng.

Ngược lại, tiền điện tử thường biến động mạnh do các hoạt động giao dịch đầu cơ, tâm lý thị trường và chu kỳ thị trường. Trong khi sự biến động này tạo cơ hội cho các nhà giao dịch kiếm lợi nhanh, nó về cơ bản làm giảm khả năng của tiền kỹ thuật số trở thành tiền tệ tin cậy cho các hoạt động hàng ngày. Một ly cà phê có giá tương đương 5 đô la hôm nay có thể sẽ lên tới 6 đô la ngày mai do biến động thị trường ngoài tầm kiểm soát của người dùng.

Quyền riêng tư, Ẩn danh và Thỏa hiệp giám sát

Các vấn đề về quyền riêng tư khác biệt rõ rệt giữa các hệ thống này. Tiền điện tử sử dụng danh tính giả—giao dịch không hiển thị rõ tên người dùng, mặc dù các kỹ thuật phân tích blockchain ngày càng hiệu quả trong việc liên kết địa chỉ ví với cá nhân. CBDC, trong khi đó, hoạt động trong các khung pháp lý do ngân hàng trung ương thiết kế, cho phép thực thi các mức độ giám sát giao dịch khác nhau. Một số thiết kế CBDC ưu tiên quyền riêng tư của người dùng, trong khi những thiết kế khác cho phép theo dõi toàn diện để đảm bảo tuân thủ pháp luật và phòng chống gian lận.

CBDC so với Stablecoin: Ai kiểm soát tiền?

Stablecoin là một loại tiền kỹ thuật số thứ ba hoàn toàn khác. Trong khi chúng chia sẻ đặc điểm ổn định của CBDC và tồn tại dưới dạng kỹ thuật số như tiền điện tử, stablecoin do các tổ chức tư nhân phát hành—ví dụ như PayPal phát hành PYUSD—chứ không phải do chính phủ phát hành. Chúng thường duy trì giá trị ổn định nhờ được bảo chứng bằng các tài sản dự trữ như đô la Mỹ hoặc trái phiếu chính phủ. Đối với các nhà đầu tư muốn giữ giá trị ổn định mà không bị kiểm soát trực tiếp bởi chính phủ, stablecoin là một lựa chọn trung gian, đặc biệt trong các giai đoạn thị trường giảm giá, khi biến động tạo ra sự không chắc chắn.

Cảnh quan CBDC toàn cầu: Ai đang dẫn đầu cuộc đua?

Lộ trình quốc tế về phát triển CBDC đã tăng tốc đáng kể. Vào tháng 5 năm 2020, khoảng 35 quốc gia đang tích cực xem xét phát triển CBDC. Đến năm 2023, con số này đã mở rộng lên 130 quốc gia trên toàn thế giới. Trong nhóm G20 các nền kinh tế lớn, 19 quốc gia đã tiến tới các giai đoạn phát triển nâng cao, cho thấy CBDC đang chuyển từ khái niệm lý thuyết sang thực tiễn triển khai.

Những người tiên phong: Các triển khai CBDC đầu tiên

Bahamas đã thiết lập CBDC hoạt động toàn quốc đầu tiên khi ra mắt Sand Dollar vào tháng 10 năm 2020, trở thành quốc gia đầu tiên có tiền tệ kỹ thuật số của ngân hàng trung ương hoạt động thực sự. Sand Dollar đặc biệt hữu ích sau các thiên tai như bão Dorian năm 2019, khi hạ tầng ngân hàng truyền thống tạm thời bị gián đoạn. Việc duy trì một hệ sinh thái blockchain hoạt động cho thấy CBDC có thể cung cấp khả năng chống chịu trong các tình huống khẩn cấp đồng thời hiện đại hóa tiếp cận tài chính.

Trung Quốc đạt một cột mốc lịch sử khi triển khai e-CNY (đồng nhân dân tệ kỹ thuật số) toàn quốc trong Thế vận hội mùa đông Bắc Kinh 2022, trở thành nền kinh tế lớn đầu tiên thực hiện hệ thống này quy mô lớn. Việc triển khai không chỉ mang tính chất lễ nghi—mà còn tích hợp toàn diện vào hệ thống tài chính nội địa. Các nhà hoạch định Trung Quốc đã sớm bày tỏ tham vọng mở rộng sử dụng e-CNY ra quốc tế, có thể biến đồng nhân dân tệ kỹ thuật số thành công cụ cho thương mại xuyên biên giới và định vị Trung Quốc là một trong những quốc gia dẫn đầu trong lĩnh vực CBDC.

Nigeria với eNaira, được ra mắt nhằm thúc đẩy bao phủ tài chính cho các nhóm dân cư thiếu tiếp cận ngân hàng, thể hiện cách CBDC có thể mở rộng tiếp cận hệ thống tài chính chính thức. Tiền kỹ thuật số giảm phụ thuộc vào các chi nhánh ngân hàng vật lý, rất có giá trị ở các nền kinh tế đang phát triển.

Các khu vực thúc đẩy phát triển CBDC

Ngân hàng Dự trữ Úc đã hợp tác với các tổ chức tài chính lớn như Ngân hàng Commonwealth và Ngân hàng ANZ để thử nghiệm eAUD, kiểm tra các mô hình triển khai và các trường hợp sử dụng với các tổ chức tài chính và công ty thanh toán thực tế.

Ngân hàng Trung ương Brazil ra mắt DREX, chính thức đặt tên cho CBDC của mình sau khi nhận thức rõ tầm quan trọng chiến lược của hạ tầng tiền kỹ thuật số. Chương trình thử nghiệm sử dụng công nghệ sổ cái phân tán nhằm thanh toán liên ngân hàng lớn, phản ánh sự hiểu biết sâu sắc về cách CBDC có thể nâng cao hiệu quả hệ thống tài chính ở cấp độ tổ chức.

Ngân hàng Dự trữ Ấn Độ đã bắt đầu thử nghiệm CBDC bán lẻ từ tháng 10 năm 2022, dự kiến triển khai toàn quốc vào cuối năm 2023. Các chỉ số tiếp nhận nhanh chóng—1,3 triệu lượt tải ví và 300.000 điểm chấp nhận thương mại vào giữa năm 2023—cho thấy sự tham gia tích cực của công chúng và doanh nghiệp.

Hoa Kỳ, qua hệ thống Cục Dự trữ Liên bang, vẫn tiếp tục khám phá FedNow và các khung pháp lý liên quan, tiến hành thận trọng hơn so với các quốc gia khác nhưng đang xây dựng năng lực kỹ thuật để triển khai CBDC trong tương lai.

CBDC có thể thay thế Tiền truyền thống và Tiền điện tử không?

Câu hỏi liệu CBDC có thay thế hệ thống tiền tệ hiện tại hay không phản ánh những xung đột căn bản trong triết lý tài chính. CBDC và tiền điện tử theo đuổi mục tiêu gần như trái ngược nhau: quản lý và phi tập trung, kiểm soát trung ương và tự chủ phân tán. Những mục tiêu mâu thuẫn này khiến việc thay thế hoàn toàn hệ thống nào đó là khó xảy ra.

Hơn nữa, trong ngắn hạn, CBDC sẽ không loại bỏ hoàn toàn tiền mặt vật lý. Khoảng cách về trình độ kỹ năng số, các vấn đề về quyền riêng tư, các lỗ hổng an ninh mạng và hạn chế về hạ tầng ở các vùng xa xôi đều hạn chế tốc độ thay thế tiền mặt. Nhiều người vẫn thích cảm giác thực và quyền riêng tư của tiền mặt, và trong một số tình huống—thiên tai, mất điện, khu vực không có internet ổn định—tiền kỹ thuật số trở nên không khả thi.

Tương lai tài chính: Song song thay vì thay thế

Thay vì một hệ thống tiền tệ duy nhất chiến thắng, tương lai tài chính có khả năng sẽ là sự phối hợp của nhiều hệ thống cùng tồn tại, mỗi hệ thống phục vụ các mục đích riêng biệt. Tiền điện tử sẽ tiếp tục phục vụ các cộng đồng ưu tiên phi tập trung và những người tìm kiếm sự thay thế tiền do chính phủ phát hành. Stablecoin sẽ thu hút người dùng muốn giữ giá trị ổn định mà không cần sự kiểm soát trực tiếp của chính phủ. Tiền pháp định truyền thống sẽ vẫn tồn tại vì lý do tâm lý và hạ tầng đã thiết lập. CBDC sẽ chiếm lĩnh một vị trí riêng khi các chính phủ dần hiện đại hóa hạ tầng tài chính.

Hệ sinh thái tiền tệ đa dạng này tạo ra sự phức tạp nhưng cũng tăng cường khả năng chống chịu. Các hệ thống khác nhau phù hợp trong các bối cảnh khác nhau—CBDC cho chính sách tiền tệ của chính phủ, tiền điện tử cho chống kiểm duyệt peer-to-peer, stablecoin cho thương mại yêu cầu tính ổn định, tiền pháp định cho các mạng lưới tin cậy đã được thiết lập. Cùng nhau, các biến thể này đại diện cho một giai đoạn tiến hóa của hệ thống tài chính, tiến xa hơn mô hình đơn nhất hướng tới các công cụ chuyên biệt phục vụ các nhu cầu riêng biệt.

Tương lai của tiền tệ không phải là duy nhất—nó là đa dạng, kỹ thuật số và phong phú.