Một bài kiểm tra "xã hội sợ hãi" về tiền mã hóa: Tại sao Ethereum lại chọn "chậm" trong cuộc đua về hiệu suất

Ethereum trong mười năm qua giống như một “bài kiểm tra xã hội sợ hãi” liên tục. Không phải để kiểm tra xem một nút đơn lẻ có thể phản hồi nhanh hay không, mà để kiểm tra xem trong môi trường hoàn toàn xa lạ, không tin tưởng, một hệ thống phân tán có thể duy trì sự ổn định hay không. Khi mọi người đều theo đuổi tốc độ và trải nghiệm, Ethereum lại đang làm một việc có vẻ nhàm chán nhưng cực kỳ quan trọng: liên tục xác minh rằng mình sẽ không sụp đổ trong điều kiện khắc nghiệt nhất.

Trong một thời gian gần đây, nếu bạn liên tục theo dõi hệ sinh thái Ethereum, sẽ nhận thấy tình trạng đối đầu trong cộng đồng ngày càng rõ ràng hơn. Một bên là các cuộc thảo luận sâu về các chi tiết kỹ thuật như kiến trúc Rollup, khả năng tương tác, chứng minh ZK, phân tách đề xuất khối; bên kia là những câu hỏi thẳng thắn như “Tại sao Ethereum chậm thế”, “Tại sao luôn ‘thảo luận’ mà không hành động”, “Giá token liên tục thấp”.

Những tranh luận tưởng chừng khác biệt này thực ra đều hướng tới cùng một câu hỏi: Ethereum thực sự muốn trở thành thứ gì?

Bài kiểm tra niềm tin mười năm: Hệ thống có thể vận hành bình thường khi “không có ai giám sát” hay không

Để trả lời câu hỏi này, không thể chỉ nhìn vào vài năm gần đây, mà phải mở rộng tầm nhìn ra mười năm — xem Ethereum đã kiên trì giữ gìn những gì trong suốt thời gian này.

Có một thực tế thường bị bỏ qua đáng để suy nghĩ: Trong suốt mười năm vận hành, Ethereum chưa từng xảy ra sự cố ngừng hoạt động toàn mạng hoặc hoàn nguyên giao dịch. Mỗi ngày, mỗi giờ, mỗi phút, hệ thống này vẫn hoạt động liên tục 7×24×365.

Điều này không phải là may mắn. Ngược lại, các blockchain hiệu năng cao như Solana và Sui chọn con đường trực tiếp hơn — giảm số lượng nút xác thực, nâng cao yêu cầu phần cứng, tập trung sắp xếp và thực thi để đạt tốc độ và trải nghiệm mượt mà tối đa. Trong khi đó, cộng đồng Ethereum lại cho rằng, việc tăng tốc như vậy thường đi kèm với một cái giá vô hình: tính chống đổ vỡ của hệ thống bị suy giảm.

Nói cách khác, Ethereum “chậm” không phải vì không thể làm nhanh hơn, mà vì từ khi thiết kế ban đầu, nó đã đặt ra một câu hỏi khó hơn: Khi số người tham gia mạng nhiều hơn, hành vi độc hại phổ biến hơn, áp lực bên ngoài ngày càng gia tăng, hệ thống này có thể vẫn vận hành an toàn không?

Đây chính là cốt lõi của “bài kiểm tra xã hội sợ hãi” — không phải để thử xem bạn có thể thể hiện hoàn hảo trong vòng bạn bè, mà để thử xem bạn có thể giữ vững nguyên tắc trong môi trường hoàn toàn xa lạ, đầy thù địch hay không. Ethereum đã nội tại hóa bài kiểm tra này thành các lựa chọn kiến trúc của mình.

Giá trị như bài kiểm tra xã hội sợ hãi: Không phải trung thành, mà là hợp tác dựa trên hợp đồng

Chính vì vậy, chìa khóa để hiểu Ethereum là chấp nhận một tiền đề khó chịu: Ethereum không theo đuổi “hiệu quả tối đa” như mục tiêu duy nhất, mà yêu cầu “đáng tin cậy ngay cả trong điều kiện tồi tệ nhất”.

Tiền đề này thay đổi toàn bộ logic của hệ thống. Trong khung cảnh này, nhiều thứ tưởng chừng là vấn đề kỹ thuật thực ra là các lựa chọn về giá trị:

• Có nên từ bỏ tính phân quyền để tăng tốc giao dịch không?
• Có nên giới thiệu các nút có quyền hạn mạnh để giảm rào cản không?
• Có nên giao phó giả định an toàn cho số ít người để nâng cao trải nghiệm người dùng không?

Câu trả lời của Ethereum thường là “không”. Điều này giải thích tại sao cộng đồng Ethereum luôn cảnh giác với việc đi tắt, đi nhanh — “có thể làm được” luôn nhường chỗ cho “có nên làm hay không”.

Trong bối cảnh này, khái niệm “đồng thuận” (Alignment) trở thành chủ đề gây tranh cãi nhất. Có người lo sợ nó sẽ trở thành cái cớ để ép buộc đạo đức, thậm chí biến thành công cụ vận hành quyền lực. Những lo ngại này không phải là không có cơ sở.

Ngay từ tháng 9 năm 2024, Vitalik Buterin đã trực tiếp chỉ ra trong 《Making Ethereum alignment legible》 về rủi ro này:

Nếu đồng thuận có nghĩa là bạn có “mối quan hệ đúng đắn”, thì chính khái niệm này đã thất bại rồi.

Giải pháp ông đề xuất không phải từ bỏ đồng thuận, mà là làm cho đồng thuận trở nên có thể giải thích, có thể phân tích, có thể thảo luận công khai. Trong khung của ông, đồng thuận không phải là một vị trí chính trị mơ hồ, mà là một tập hợp các thuộc tính cụ thể, có thể xem xét:

Đồng thuận kỹ thuật: Giải pháp của bạn có dựa trên các tiêu chuẩn an toàn của Ethereum không? Có ủng hộ mã nguồn mở và tiêu chuẩn mở không?

Đồng thuận kinh tế: Hoạt động sinh thái của bạn có thúc đẩy tích lũy giá trị ETH lâu dài không, hay chỉ đơn thuần là hút sạch?

Đồng thuận tinh thần: Bạn có đóng góp cho lợi ích cộng đồng, hay chỉ là khai thác nhanh, phát triển nhanh một cách bạo lực?

Từ góc nhìn này, đồng thuận giống như một hợp đồng xã hội dựa trên sự hợp tác — hệ sinh thái Ethereum cho phép hỗn loạn, cạnh tranh, thậm chí là nội chiến giữa Layer 2, nhưng tất cả cuối cùng đều phải phản hồi lại cho “mẹ” cung cấp an ninh, đồng thuận và thanh toán. Logic này chính là một “bài kiểm tra xã hội sợ hãi” liên tục — kiểm tra xem bạn có thể tuân thủ hợp đồng vô hình này ngay cả khi không có ai giám sát trung ương.

Giới hạn của phi tập trung và chống kiểm duyệt: Tại sao thiết kế trong điều kiện tồi tệ lại quan trọng

Hỗ trợ cho hợp đồng này là hai trụ cột dài hạn của Ethereum: phi tập trung và chống kiểm duyệt.

Nhiều người hiểu sai về “phi tập trung”, nghĩ rằng càng nhiều nút càng tốt, ai cũng phải chạy nút. Thực ra, định nghĩa của Ethereum về phi tập trung là: Hệ thống vẫn có thể vận hành bình thường mà không dựa vào bất kỳ một thành phần trung tâm nào.

Điều này có nghĩa là, giao thức không nên phụ thuộc vào một trình sắp xếp, điều phối viên hay công ty nào đó. Quan trọng hơn, chi phí vận hành nút không quá cao để chỉ các tổ chức chuyên nghiệp mới có thể đảm nhận — phải để người bình thường vẫn có khả năng xác minh hệ thống đang hoạt động đúng quy tắc.

Vì vậy, Ethereum duy trì giới hạn về yêu cầu phần cứng, băng thông, và kiểm soát sự phình to của trạng thái trong thời gian dài — ngay cả khi điều này làm chậm một số chỉ số hiệu năng ngắn hạn. Trong mắt Ethereum, một hệ thống quá nhanh nhưng không thể được mọi người xác minh về cơ bản đã mất đi ý nghĩa “không cần phép” — nó không còn là mạng lưới mà ai cũng có thể tham gia và giám sát, mà trở thành nền tảng do một số người quyết định.

Một giá trị khác thường bị hiểu sai là chống kiểm duyệt. Ethereum không giả định thế giới là thân thiện. Ngược lại, từ khi thiết kế, nó đã mặc định rằng các thành phần tham gia có thể vì lợi ích cá nhân, quyền lực có thể tập trung, và áp lực chính trị bên ngoài sẽ xuất hiện sớm hay muộn. Vì vậy, chống kiểm duyệt không phải là yêu cầu “không ai có thể kiểm duyệt mãi mãi” (điều này là không thể), mà là đảm bảo dù có ai đó cố gắng kiểm duyệt, hệ thống vẫn có cơ chế nội tại để các giao dịch bị kiểm duyệt cuối cùng vẫn có thể lên chuỗi.

Đây là lý do tại sao Ethereum rất chú trọng đến việc tách biệt đề xuất và nhà xây dựng, xây dựng phi tập trung, và thiết kế các cơ chế kinh tế khuyến khích. Không phải vì chúng đẹp về lý thuyết, mà vì chúng giúp duy trì tính toàn vẹn của hệ thống trong điều kiện tồi tệ nhất.

Nhiều người hỏi: “Thật sự có thể xảy ra những tình huống cực đoan như vậy trong thực tế không?” Nhưng vấn đề là, nếu một hệ thống chỉ an toàn trong thế giới lý tưởng, thì trong thế giới thực, nó không đáng để gửi gắm giá trị.

Viết cuối cùng: Tinh thần xuyên suốt mười năm

Có người phê phán Ethereum “luôn bàn luận về triết lý sau khi người khác đã bắt đầu chạy”. Nhưng theo góc nhìn khác, chính những cuộc thảo luận triết lý tưởng chừng nhỏ nhặt này đã giúp Ethereum tránh khỏi số phận phải xây dựng lại từ đầu.

Dù là mở rộng quy mô dựa trên Rollup, giới thiệu dần dần ZK, hay các đổi mới về khả năng tương tác, xác nhận nhanh, rút ngắn slot thời gian, tất cả đều dựa trên một tiền đề: mọi cải tiến về hiệu năng đều phải phù hợp với các giả định an toàn và tin cậy hiện có.

Điều này giải thích tại sao tiến trình phát triển của Ethereum thường mang đặc điểm “có vẻ bảo thủ, nhưng thực ra vững chắc”. Không phải vì nó không theo đuổi hiệu quả, mà vì nó từ chối đổi lấy lợi ích ngắn hạn bằng cách mạo hiểm hệ thống có thể sụp đổ trong tương lai.

Hiện tại, hàng triệu ETH đã bị khóa trong hệ thống staking PoS của Ethereum, trong khi lượng người tham gia staking vẫn tiếp tục tăng, vượt quá 157 triệu ETH. Trong bối cảnh tranh cãi và hoài nghi không ngừng, vẫn có nhiều người dùng thực sự bỏ phiếu bằng hành động, ủng hộ hệ thống “chậm” này.

Hiện tượng này có thể nói lên nhiều hơn bất kỳ tuyên ngôn nào: tinh thần của Ethereum xuyên suốt mười năm không phải là theo đuổi tốc độ, mà là trở thành hệ thống đáng tin cậy nhất. Trong thời đại “hiệu quả là vua”, việc giữ vững các nguyên tắc nền tảng này chính là thứ Web3 quý giá và cần được bảo vệ nhất.

Bài kiểm tra xã hội sợ hãi chính là trong điều kiện không có ai giám sát, không ai bắt buộc, vẫn chọn giữ vững nguyên tắc. Đó chính là tinh thần mà Ethereum đại diện.